นิมิต ๓

1. บริกรรมนิมิต นิมิตในบริกรรม (คือ นึกให้เห็นด้วยใจ)
2. อุคคหนิมิต นิมิตติดตา (ชั่วคราว)
3. ปฏิภาคนิมิต นิมิตเทียบเคียง (คือ นิมิตติดตา ติดใจ ได้นานๆ จะนึกย่อให้เล็กลง หรือนึกขยายให้โตขึ้นก็ได้)

บริกรรมนิมิต ให้ได้สมาธิในระดับ ขณิกะ หรือ สมาธิเล็กน้อย ได้หรือมีในกัมมัฏฐานทั้งสิ้น
อุคคหนิมิต ให้ได้สมาธิในระดับ อุปจาระ หรือ สมาธิจวนจะแน่วแน่ ได้หรือมีในกัมมัฏฐานทั้งสิ้น
ปฏิภาคนิมิต ให้ได้สมาธิในระดับ อัปปนา หรือ สมาธิแน่วแน่มั่นคง ได้หรือมีเฉพาะในกัมมัฏฐาน ๒๒คือ กสิณ ๑๐ อสุภะ ๑๐ กายคตาสติ และ อานาปานัสสติ

ภาวนา ๓

บริกรรมภาวนา ภาวนาในบริกรรมได้หรือมี ในกัมมัฏฐานทั้งสิ้น

อุปจารภาวนา ภาวนาในอุปจาร ได้หรือมีในกัมมัฏฐาน ๑๐ คือ อนุสสติ ๘ (เว้นกายคตาสติ กับ อานาปานสติ) อาหาเรปฏิกูลสัญญา และ จตุธาตุววัฏฐาน

อัปปนาภาวนา ภาวนาในอัปปนา ได้หรือมีในกัมมัฏฐาน ๓๐ คือ กสิณ ๑๐ อสุภะ ๑๐ อานาปานสติ กายคตาสติ พรหมวิหาร ๔ และ อรูป ๔

กัมมัฏฐาน ๓๐ ที่ให้สำเร็จอัปปนาภาวนานั้น มีอานุภาพต่างๆ กัน คือ

กัมมัฏฐาน ๑๑ คือ อสุภะ ๑๐ กายคตาสติ ให้ได้หรือถึงเพียงรูปาวจรปฐมฌาน

กัมมัฏฐาน ๑๔ คือ กสิณ ๑๐ อานาปานสติ และ พรหมวิหาร ๓ (ข้างต้น) ให้ได้หรือถึง รูปาวจรฌาน ตั้งแต่ ปฐมฌาน ถึง จตุตถฌาน

อุเบกขาพรหมวิหารที่ ๔ ให้ได้หรือถึงเฉพาะปัญจมรูปาวจรฌานอย่างเดียว

อรูปกัมมัฏฐาน ๔ ให้ได้หรือถึง เฉพาะิอรูปฌาน

กัมมัฏฐานจัดโดยประเภทแห่งฌานปัญจกนัย เป็นฝ่ายรูปาวจรฌาน ๒๖ อรูปาวจร-ฌาน ๔ รวมเป็น ๓๐

(ที่มา: พระญาณวโรดม (สนธิ์ ป.๕),
อุปกรณ์กัมมัฏฐาน: มหามกุฏราชวิทยาลัย, พ.ศ.2531, หน้า 9-10)